هواداران استاد علیرضا شفیعی

🔷مقاله تربیتی🔷

شیوه رهبری معلمان حرفه‌ای در کلاس چگونه است؟

منظور از فضای عاطفی مطلوب در کلاس چیست؟

جو مطلوب کلاس با رعایت موارد درست چگونه به وجود می‌آید؟

صاحب‌نظران مشهور جهان درباره‌ی فضای مطلوب در کلاس چه می‌گویند؟

بررسی جو عاطفی کلاس درس دانش آموزان و میزان رابطه آن با پیشرفت تحصیلی از جمله موضوعاتی است که همواره مورد توجه معلمان، مدیران، اولیای آموزش و پرورش و همچنین والدین بوده است. بنابراین درصدد بر آمدیم که در این زمینه تحقیقی علمی انجام دهیم. کلاس به عنوان جامعه ای کوچک و فرعی از افراد مختلفی تشکیل شده است که از نظر تجارب، فرهنگ، شخصیت و ... با هم متفاوت هستند و این خصوصیات را با خود به درون کلاس می آورند. بنابراین جو عاطفی متفاوتی در کلاسها حاکم است. و اما تشکیل دهندگان جو عاطفی کلاس، معلم و دانش آموزانند که هدف عمده آنها آموزش و فراگیری است. پس برای آموزش و یادگیری لازم است که جو مطلوب و مناسبی در کلاسها برقرار باشد. جو مطلوب و مناسب، روابط مثبت و هدفداری است که بین معلم و دانش آموزان در کلاس وجود دارد.

روابط معلم و دانش آموزان باید طوری باشد که نیازهای تعلق و وابستگی، دوست داشتن و دوست داشته شدن، به رسمیت شناخته شدن، ارزش داشتن، احترام و شکوفا شدن استعدادها تأمین شود. این امر باعث رضایت و خشنودی دانش آموزان می شود و بر سعی و تلاش آنان می افزاید. به همین دلیل است که در "مدارس کارا"، پیشرفت تحصیلی بیشتر می باشد و مسؤول اصلی برقراری این روابط حسنه، معلم است. به عبارت بهتر، مسؤول برقراری جو عاطفی در کلاس درس، معلم است.

بنابراین، شناخت جو عاطفی کلاس می تواند بازخورد با ارزشی برای معلمان فراهم کند، چرا که این عامل در ترک تحصیل، غیبت از کلاس، اندوه و افسردگی دانش آموزان، عدم رضایت و علاقه به درس و یادگیری و غیره اثر دارد.

شیوه های رهبری معلمان

شیوه های رهبری معلمان در کلاس درس را می توان به سه دسته تقسیم کرد:

1-روش مبتنی بر دموکراسی، که بهترین روش اداره کلاس است و در آن دانش آموزان دارای پیشرفت تحصیلی بالایی هستند. در این روش، ضمن حفظ استقلال دانش آموزان، احترام متقابل و صمیمیت، آنان تحت راهنمایی معلم به آموزش و یادگیری می پردازند واعمال مثبت و مورد قبول برایشان روشن و واضح است.

2-روش بی بند و باری (بدون رهبری)، که به علت مشخص نبودن هدف و تحت رهبری قرار نداشتن، به کمترین یادگیری می انجامد و بنابراین، بدترین روش اداره کردن کلاس است.

3-روش استبدادی، که در این روش نسبت به روش بی بند و باری، دانش آموزان دارای یادگیری بیشتری هستند، ولی به علت داشتن هیجان و اضطراب، عدم احساس و مسؤولیت و هدف، دارای یادگیری کمتری نسبت به روش دموکراسی می باشند.

نمونه ای از جو عاطفی مطلوب را در "مدارس کارا" می بینیم. روتر، هاینش، استوفن و بارژل یازده ویژگی را در مورد این مدارس نام می برند که عبارت است از:

1-در این مدارس شاگرد فعال است، نه منفعل.

2-استاندارد روشن و واضحی برای عملکرد شاگردان وجود دارد.

3-بین معلم و دانش آموزان حسنه وجود دارد.

4-آموزش بر حسب نیاز دانش آموزان صورت می گیرد.

5-در ضمن برقراری نظم و انضباط، اعتماد و رفاه هم وجود دارد.

6-بین معلمان رابطه حسنه وجود دارد و آنان در مورد مسائل آموزشی، ارزشها، و نظم و انضباط با هم مشورت می کنند.

7-مدیران یاد دهنده خوبی هستند و ارتباط گسترده با معلمان و والدین دانش آموزان دارند.

8-ارزشیابی مشخص و مثبتی وجود دارد.

9-رابطه گسترده ای بین والدین و معلمان وجود دارد.

10-عملکردهای مثبت شاگردان مدنظر است.

11-در کلاس روش مبتنی بر دموکراسی برقرار است.

به نظر پیاژه (1972)، منصور و دادستان (1367)، جو عاطفی مطلوب کلاس، جوی است که در ان دانشآموزان فعال باشند، نه منفعل. روش فعال باعث شکفته شدن شخصیت عقلی، اخلاقی و سازمان یافتن مبادلات فکری کودکان می شود، فرد را به ابداع و نو آوری وا می دارد، انگیزه و رغبت او را افزایش می دهد و به یادگیری واقعی می انجامد. ولی در روش منفعل، یادگیری واقعی صورت نمی گیرد، گرچه ممکن است دانش آموزان با مطالب بیشتری آشنا شوند و مطالب زیادتری را به حافظه خود بسپارند، که این امر فقط به لفاظی منجر می شود و فرد مطالب را درون سازی نخواهد کرد.

در تحقیق اسپیواک و اسویف (1976) نشان داده شده است که پنج بعد رفتاری وجود دارد که باعث می شود دانش آموز بهتر یاد بگیرد. این پنج بعد که در تمام فرهنگ ها مشترک است، عبارت است از اینکه:

1-دانش اموز استقلال فکری داشته باشد.

2-شخصا با مشکل در گیر شود.

3-انگیزه ناسازگاری و عدم تعادل از خود نشان دهد که باعث می شود برای حل مشکل بکوشد تا آرامش یابد.

4-دقت و توجه زیادی از خود نشان دهد.

5-کمی اضطراب از خود بروز دهد.

وانگ و هارتل 01994-1993) نیز بر جو عاطفی کلاس درس تأکید می کنند و معتقدند که اگر مدیریت کلاس خوب باشد باعث افزایش مشارکت دانش آموزان در کلاس، کاهش رفتارهای مخرب و استفاده مناسب از زمان آموزش می شود. رفتار عاطفی معلم با دانش آموز بر یادگیری اثر دارد و منجر به ایجاد حس عزت نفس دانش آموز و پرورش روابط دوستانه در کلاس و مدرسه می شود.

در تحقیق منگا (1991) نشان داده شده است که معلمان نقش اصلی را در موفقیت دانش آموزان به عهده دارند و نه سازماندهی مدرسه. البته تأثیر همه معلمان یکسان نیست، چرا که آنها آموزش مشابهی را دریافت نکرده اند و روش آموزش یکسانی را نیز به کار نمی برند. بنابراین، وجود معلم "کار آمدتر" در مدرسه مهم است.

جو عاطفی کلاس شامل دو متغیر ادراک (برداشت افراد کلاس از واقعیت های موجود در کلاس) و انتظار (تمایلات و خواستهای افراد در کلاس از جو عاطفی کلاس) است و جوی برای یادگیری مناسب است که در آن تفاوت بین دو متغیر ادراک و انتظار زیاد نباشد. در صورت وجود تفاوت بین ادراک و انتظار، باید در پی اصلاح یا تغییر جو در کلاس بود و عدم تفاوت بیانگر آن است که جو مطلوبی در کلاس حاکم است.

راه های ایجاد جو عاطفی مطلوب در کلاس درس

برای به وجود آوردن جو عاطفی مطلوب توجه به نکات زیر ضروری است:

1-دانش آموزان مشارکت فعالی در زمینه های تدریس، یادگیری، برنامه ریزی و ... در کلاس داشته باشند.

2-میان معلم و دانش آموزان رابطه مثبت وصمیمی وجود داشته باشد و در مواقع بروز مشکل، دانش آموزان از پشتیبانی معلم برخوردار باشند.

3-میان دانش آموزان رابطه ای صمیمی و حسنه وجود داشته باشد.

4-در کلاس نظم برقرار باشد. برای این منظور لازم است مقررات واضح و روشنی وضع شود.

5-مطالب آموزشی به صورت سازماندهی شده ارائه شود تا باعث یادگیری معنی دار گردد.

6-به تلاش و کار دانش آموزان در زمینه انجام تکالیف درسی اهمیت داده شود. زیرا انجام تکالیف بر یادگیری تأثیر می گذارد. همچنین بازخورد معلم نسبت به تکالیف باید روشن، صریح و به صورت کتبی و فوری باشد.

7-معلمان با مطالعه منابع جدید، مطالب تازه و غیر رایجی را به دانش آموزان عرضه کنند و از افکار جدید دانش اموزان (در صورت صحیح بودن) حمایت شود تا موجب رغبت و علاقه بیشتری در دانش آموزان گردد.